Murarki – charakterystyka, hodowla i korzyści dla ogrodu

Murarka ogrodowa to samotna, wyjątkowo łagodna pszczoła, która nie produkuje miodu, ale za to jest mistrzynią zapylania – jedna samica potrafi zastąpić nawet sto pszczół miodnych. Jej hodowla jest prosta i nie wymaga specjalistycznej wiedzy, a korzyści dla ogrodu są natychmiastowe w postaci znacznie obfitszych plonów. W naszym artykule znajdziesz kompleksowe informacje o jej biologii, budowie domków i prawidłowym zimowaniu.

Kim jest murarka ogrodowa i jak wygląda?

Murarka ogrodowa (Osmia bicornis), nazywana też murarką rudą, to gatunek pszczoły samotnej z rodziny miesierkowatych. W przeciwieństwie do pszczoły miodnej nie tworzy rojów, nie ma królowej i nie buduje uli. Każda samica jest w pełni niezależna – samodzielnie zakłada gniazdo, gromadzi pokarm i składa jaja. Swój nietypowy zwyczaj budowania przegród z wilgotnej gliny lub błota zawdzięcza charakterystycznej nazwie „murarka”.

Wielkość ciała zależy od płci i ilości pokarmu spożytego w stadium larwalnym. Samice osiągają długość 10–12 mm, a samce są nieco mniejsze – mierzą od 8 do 10 mm. Dymorfizm płciowy jest wyraźny również w innych szczegółach budowy. Czułki samców są proporcjonalnie dłuższe, a włoski na ich głowie przybierają barwę jasnożółtą. Włoski na głowie samicy pozostają czarne. Wierzchołek odwłoka u obu płci porastają czarne włoski. Charakterystyczną cechą samic są dwa guzki na nadustku oraz żądło pozbawione zadziorów.

Zamieszkuje głównie środkową i południową Europę, a w Polsce jest gatunkiem pospolitym. Badania genetyczne wykazały małą zmienność między populacjami na kontynencie. Zasiedla sady, ogrody i łąki, a według czerwonej listy pszczół Europy klasyfikowana jest jako gatunek najmniejszej troski. Jest brzuchozbieraczką – pyłek gromadzi na gęstej, rudoczerwonej szczoteczce umieszczonej na spodzie odwłoka.

Jak wygląda cykl życiowy murarki?

Aktywność dorosłych osobników przypada wyłącznie na okres wiosenny. W polskich warunkach klimatycznych pierwsze pszczoły wygryzają się z kokonów na początku kwietnia, gdy temperatura w ciągu dnia osiągnie około 15°C. Gatunek wykazuje protoandrię – jako pierwsze opuszczają gniazda samce. Dopiero po upływie 7–10 dni na zewnątrz pojawiają się samice. Kopulacja zachodzi niemal natychmiast po ich wygryzieniu. W przeciwieństwie do trutni pszczoły miodnej, samce murarki mogą kopulować z kilkoma partnerkami, natomiast samice prawdopodobnie łączą się tylko raz.

Zapłodniona samica przystępuje do budowy gniazda. Wykorzystuje do tego istniejące, podłużne szczeliny – najchętniej puste łodygi trzciny o średnicy 7–8 mm. Budowę rozpoczyna od wymurowania z błota poprzecznej przegrody. Następnie znosi do komórki około 200 mg pyłku zmieszanego z nektarem, formuje z niego kulę, po czym składa na niej jedno jajo i zamyka całość kolejną ścianką. Proces ten powtarza, tworząc w jednej rurce liniowy szereg nawet kilkunastu komórek. W zależności od długości gniazda, pierwsza komórka od wejścia bywa pozostawiana pusta – pełni funkcję przedsionka buforującego zmiany temperatury i chroniącego przed pasożytami.

W kolejnych tygodniach z jaj wylęgają się larwy, które żerują na zgromadzonym pyłku. Po wyczerpaniu zapasów przędą jedwabny kokon i przepoczwarzają się w nim. Pod koniec lata wewnątrz oprzędów znajdują się już w pełni uformowane owady dorosłe, które zapadają w diapauzę. Obligatoryjna diapauza zimowa trwa od września aż do marca następnego roku. W tym okresie imago jest wyjątkowo odporne na niskie temperatury, a punkt zamarzania obniża się nawet do minus 26–31°C.

Jak zbudować domek dla murarek?

Samodzielne przygotowanie schronienia jest prostym zadaniem, jednak należy bezwzględnie trzymać się kilku zasad technicznych. Błędnie skonstruowany domek nie tylko nie przyciągnie pszczół, ale może stać się dla nich pułapką. Podstawowym budulcem jest pocięta na odcinki trzcina, pędy bambusa lub nawiercone suche drewno liściaste (brzoza, buk, dąb).

Optymalna średnica otworów przeznaczonych dla murarki ogrodowej wynosi od 7 do 8 mm. Długość pojedynczej rurki powinna zawierać się w przedziale 15–20 cm. Parametr ten jest szczególnie istotny, ponieważ wpływa na proporcję płci w potomstwie – w krótszych tunelach samica składa więcej jaj, z których rozwijają się samce. Każdy kanał musi być z jednego końca szczelnie zamknięty. Naturalnym zakończeniem jest kolanko trzciny, jednak przy samodzielnym cięciu można zatkać wylot gliną. Pszczoły nigdy nie zasiedlą tunelu przelotowego.

Zabezpieczenie i montaż

Front domku warto osłonić siatką o oczkach około 1×1 cm. Zabezpieczy to gniazda przed dzięciołami i sikorkami, które chętnie wydziobują larwy i kokony. Siatka musi być oddalona od wylotów rurek na co najmniej kilka centymetrów, aby pszczoły mogły swobodnie wlatywać do środka. Krawędzie otworów należy wygładzić – ostre zadziory potrafią poważnie uszkodzić delikatne skrzydła owadów podczas ciasnego przeciskania się do wnętrza.

Idealna lokalizacja

Domek ustawia się w miejscu suchym, ciepłym i mocno nasłonecznionym. Najlepsza jest ekspozycja południowa, południowo-wschodnia lub wschodnia. Konstrukcja musi być chroniona przed zacinającym deszczem – wystarczy solidne zadaszenie z deski. Obowiązkowym elementem w bezpośrednim sąsiedztwie (do kilku metrów) jest źródło wilgotnej gliny lub błota, które posłuży samicom jako materiał do murowania przegród. Brak dostępu do gliny praktycznie uniemożliwia założenie gniazda.

Jak prawidłowo przezimować kokony i prowadzić hodowlę?

Prawidłowe przechowanie oprzędów przez zimę to najczęściej popełniany błąd, który w skrajnych przypadkach może zniszczyć całą populację. Zasiedlonych rurek nie wolno przenosić latem – wstrząsy powodują odpadanie żerujących larw od pokarmu i ich zamieranie. Bezpieczny termin przeniesienia domku w chłodne miejsce przypada najwcześniej na połowę września.

Temperatura w pomieszczeniu do zimowli nie może być zbyt wysoka. Przetrzymywanie kokonów w ogrzewanych budynkach przyspiesza metabolizm owada, co prowadzi do przedwczesnego zużycia zapasów ciała tłuszczowego i śmierci przed nadejściem wiosny. Obserwacje dużych partii kokonów dowiodły, że stała temperatura przechowywania do 10°C nie pogarsza przeżywalności i nie wywołuje przedwczesnego wygryzania. Dobrym miejscem są nieogrzewane garaże, ziemne piwnice oraz przechowalnie owoców.

Popularnym rozwiązaniem jest lodówka, jednak wiąże się ono z ryzykiem. Częste otwieranie i zamykanie drzwi powoduje gwałtowne wahania temperatury od kilku do kilkunastu stopni. Dla zimujących samców są one fałszywym sygnałem nadejścia wiosny, co skutkuje wygryzaniem się nawet w styczniu. Negatywny wpływ ma również zbyt gruba warstwa kokonów w jednym pojemniku – ciepło generowane przez owady może lokalnie podnieść temperaturę i zaburzyć diapauzę. Warstwa oprzędów w tekturowym pudełku nie powinna przekraczać kilku centymetrów.

Przed wystawieniem na plantację należy dokładnie przejrzeć kokony. Wszystkie egzemplarze z okrągłymi otworami w oprzędzie lub pokryte jasnobrunatnym skupiskiem drobnych roztoczy (Chaetodactylus osmiae) trzeba natychmiast odrzucić i zniszczyć. Roztocza te namnażają się na pyłku zgromadzonym przez samicę i potrafią błyskawicznie rozprzestrzenić się na zdrowe kokony. Oczyszczone oprzędy wystawia się w pierwszej połowie kwietnia, nie później niż 2 tygodnie przed początkiem kwitnienia roślin, razem z zapasem 700 czystych rurek trzcinowych na każde 1000 kokonów.

Jakie korzyści daje hodowla murarki?

Efektywność zapylania przez te owady jest nieporównywalnie wyższa niż w przypadku pszczoły miodnej. Jedna samica, aby zaopatrzyć tylko jedną komórkę lęgową w pyłek, musi odwiedzić nawet 1200 kwiatów. W całym sezonie zakłada ich od kilku do kilkunastu, co przekłada się na dziesiątki tysięcy wizyt na kwiatach drzew i krzewów owocowych.

Dla sadu jabłoniowego lub gruszowego o powierzchni 1 hektara satysfakcjonujący poziom zapylenia zapewni już 500–600 samic. W przypadku wiśni i czereśni zapotrzebowanie wzrasta do około 2500–3000 osobników na takim samym obszarze. Z uwagi na swój łagodny charakter i brak instynktu obrony gniazda, murarki doskonale sprawdzają się w ogrodach rekreacyjnych, przy placach zabaw i w uprawach tunelowych.

Dla zasilenia jednej komory lęgowej samica murarki odwiedza około 1200 kwiatów – to właśnie ten wysiłek czyni ją jedną z najwydajniejszych zapylaczy w klimacie umiarkowanym.

Rośliny przyciągające murarki

Pszczoły te są polilektyczne, co oznacza, że mogą żerować na szerokim spektrum gatunków. Mimo wszystko obserwuje się u nich wyraźne preferencje pokarmowe. W ich diecie dominuje pyłek drzew i krzewów owocowych oraz niektórych roślin dziko rosnących:

• jabłonie, grusze, czereśnie, wiśnie i śliwy,
• porzeczki, agrest, maliny i jeżyny,
• rzepak ozimy i jary,
• wierzby iwy oraz mniszek lekarski.

Murarka a pszczoła miodna – czy konkurują ze sobą?

Zagadnienie konkurencji między tymi dwoma gatunkami nie jest jednoznaczne i zależy od aspektu, który weźmiemy pod uwagę. W kwestii produktów pszczelich murarka nie stanowi żadnego zagrożenia. Nie produkuje miodu, nie kitowała gniazd propolisem i nie tworzy zapasów pierzgi, które można by pozyskać na skalę towarową. Zgromadzona w komórkach mieszanina pyłku, nektaru i śliny jest przeznaczona wyłącznie do wykarmienia pojedynczej larwy.

Zupełnie inaczej przedstawia się kwestia konkurencji pokarmowej. W okresie wiosennym, gdy aktywność murarek pokrywa się z rozwojem rodzin pszczoły miodnej po zimowli, oba gatunki mogą rywalizować o te same zasoby pyłku. Murarki zbierają pyłek szybciej niż pszczoły miodne, co na uprawach chętnie odwiedzanych przez oba gatunki, np. na wierzbach, daje im przewagę. W praktyce jednak skala konkurencji rzadko jest na tyle duża, by realnie zagrozić którejkolwiek ze stron. Badania ankietowe wśród pszczelarzy pokazują, że wielu z nich hoduje jednocześnie pszczoły miodne i murarki, nie obserwując przy tym negatywnego wpływu na wydajność pasiek.

W przeciwieństwie do pszczoły miodnej, której żądło pozostaje w ciele ofiary, murarka ogrodowa ma gładkie żądło i używa go niezwykle rzadko, co czyni ją całkowicie bezpieczną nawet w pobliżu bawiących się dzieci.

Konkurencja o usługę zapylania

To tutaj murarka ujawnia swój największy komercyjny potencjał. W wielu krajach wyspecjalizowane firmy wynajmują owady zapylające do obsługi plantacji, a murarka ogrodowa dołączyła do grona gatunków profesjonalnie wykorzystywanych w tym celu. Jej przewagą jest wczesna aktywność – rozpoczyna loty już przy granicy 15°C, podczas gdy pszczoła miodna potrzebuje wyższych temperatur i słonecznej pogody, by intensywnie pracować.

W sadach i na plantacjach jagodowych nie dochodzi jednak do bezpośredniego konfliktu interesów. Oba gatunki uzupełniają się w zapylaniu. Pszczoła miodna, jako gatunek społeczny, działa systemowo i długofalowo, a murarka dostarcza krótkotrwałego, ale za to ekstremalnie intensywnego „uderzenia” w szczycie kwitnienia. Większość rolników postrzega to raczej jako synergię niż rywalizację, o czym świadczy rosnąca liczba gospodarstw łączących tradycyjne ule z domkami dla murarek.